नेपालमा नोटबन्दी (Demonetization) को आवश्यकता र औचित्य — कौशल कुमार सिंह

हालको जेन–जीको आन्दालनको क्रममा केही नेताहरुका घरमा ठूलो मात्रामा जलेका नोट भेटिएपछि नेपालमा ठूलो मात्रामा कालो धन घर–घरमा लुकाएर राखिएको रहेछ भन्ने बहसले तिब्रता पाएको छ । हुनत यसभन्दा अगाडी पनि भारतमा नोटबन्दी भएपछि नेपालमा पनि नोटबन्दी हुनुपर्ने आवाज उठेको थियो । त्यही बलादखि बला बलामा नपालमा पनि नाटबन्दी हनपछ भन आवाज उठता पनि जनजी आन्दालनपछि काला धनलाइ बाहिर ल्याउन वा काला धनलाइ समाप्त पान सिधा रुपमा ठला नाटबन्दी हनपन आवाज सवसाधारणबीच उठन थालका हा ।

नाटबन्दी एक अत्यन्त कठार कदम हा र यसलाइ हल्का रूपमा लिन हदन । किनभन, नाटबन्दी कालाधनलाइ निष्क्रिय पान एक मात्र विकल्प हाइन । कालाधनलाइ लकाउन वा सता बनाउन अन्य धर उपायहरू रहका छन । त्यसल, नाटबन्दी जस्ता कठार कदम लाग गनअघि यसका सम्भावित असरबार गम्भीरतापवक विचार गनपन हन्छ । तरपनि नाटबन्दीका विषयमा अथशास्त्रीहरू, नीति निमाताहरू र आम नागरिकबीच बहस सरु भएका छ । यसबार अहिल सामाजिक सञ्जाल र आम सवसाधारण बीचमा रु. ५०० र हजारका नाटबन्दी ९म्झयलभ शब यल० गनपन आवाज उठका छ ।

या त आम जनता र कही इमान्दार अथविदहरुका भनाइ हा । तर नपालमा यसअघि १० कराडसम्मका रकमलाइ आयकर बझाएपछि त्यसका सात खाजी नगन भन्द दइ नम्बरका रकमलाइ एक नम्बर बनाइएका उदाहरण समत रहका छ ।

हामा छिमकी दश भारतमा नरन्द्र मादी नतत्वका सरकारल सन २०१६ मा एकाएक नाटबन्दीका घाषणा ग¥या । यसलाइ पछिल्ला समयका नाटबन्दीका चचित उदाहरणका रूपमा लिइन्छ । भारतमा नाटबन्दीबार धर आलाचना भएपनि ९९ पतिशत रकम बकिङ्ग पणालीमा आया र धर ठाउमा ठला परिमाणमा नाटहरु पनि समातिया । भारतमा एकाएक नाटबन्दी भएपछि अहिल त्यहा घरमा नाट राख्न पवतिका अति न्यन भएका दखिन्छ । तापनि कतिपय ठाउमा आयकर विभागका छापामारीका क्रममा ठला मात्रामा नाटहरु समातिन गरका छन । भारतमा कतिपयल अवध रकम पहिला घरमा राख्न पचलन रहकामा पछिल्ला समय अवध धन पनि कन न कन हिसाबल बजारमा लगानी भएपछि भारतीय बजार विस्तार भएका जिकिर समत गन थालका छन ।

नपालमा नाटबन्दीपछि उत्पन्न हन अनक कठिनाइका बाबजद पनि यसल वित्तीय समावशीकरणमाफत सशक्तीकरणमा जान अवसर सिजना गनछ । बकिङ च्यानलका पयाग बढद जादा यसल ऋण सवामा पहच बढाउन छ । खासगरी महिला र सीमान्तीकत समदायका हकमा दीघकालीन सामाजिक सकारात्मक पभाव दखिन र वित्तीय समावशीकरणका बाटा लिएमा यसल व्यक्तिका आत्मनिभरता बढाउछ ।

ज्ञ

नाटबन्दीपछि जबजस्ती अपनाइएका डिजिटल भक्तानी र आपचारिक बकिङ पणाली दीघकालीन रूपमा व्यावहारिक परिवतन ल्याउन छ । यसल वित्तीय साक्षरता, बचत गन बानी र आपचारिक अथतन्त्रमा सहभागिता बढाउन छ, जसल दीघकालीन रूपमा आथिक स्थिरता र अवसरहरूलाइ सदढता पदान गनछ । नाटबन्दीपछि अपनाउनपन डिजिटल भक्तानी तथा आपचारिक बकिङ पणालील दीघकालीन रूपमा सकारात्मक परिवतन ल्याउछ । जसल दीघकालीन रूपमा आथिक स्थिरता हासिल हदन, नवीन अवसरहरू बढन थाल्छ ।

नपालका हकमा नाटबन्दी गदा अल्पकालमा धर चनाती व्यहानपन सम्भावना भएपनि दीघकालमा भन यसका सकारात्मक पभावबार सहज अनमान गन सकिन्छ । अवध रकम अथात भष्टाचार, ठगी, कमीशनबाट पाप्त रकमका कारण समाजमा धनी र गरिब बीचका दरी बढाएका छ । अवध रकमल समाजमा अपराधीकरण समत बढाएका छ र समाजलाइ असन्तलित बनाएका छ । अवध रकम बजारमा साझ लगानी गन नसकिन र सा अवध रकम भष्टाचारीका घरमा थपिन भएपछि बजारमा नाटका अभाव दखिन्छ । अहिलका घटनाक्रमल यसलाइ पष्ट पारका छ ।

यति मात्र नभइ या अवध धन (काला धन) काला बजारमा घमी रहका छ । काला धन हण्डीमाफत विदशी बकमा जम्मा हन र विदशबाट सन लगायतका अवध सामानहरु तस्करीबाट नपाल भित्रिन गरका छ । जसल अवध व्यापारलाइ बढावा दिएका छ । यसल कर छली, भन्सार छली जस्ता काय भइरहका छ । अवध व्यापार र काराबार बढदा व्यवसायीहरु उत्पादनतफ उन्मख नभएर व्यापारतफ बढि आकषित दखिन्छ । कारण अवध काराबार बढि नाफामलक हन गरका छ ।

यसअघि वि.स. २०७५ सालमा पवअथमन्त्री सरन्द्र पाण्डल भष्टाचार नियन्त्रण गन पाच सय र एक हजारका नाटबन्द गरी एक सय रुपया दरका नाट मात्र चलन चल्तीमा ल्याउनपन बताएका थिए । त्यसका दइवषपछि२०७८ चत ४गत नागरिक लगानी काषका ३२आ वाषिकात्सवसमाराहमा तत्कालीन अथमन्त्री जनादन शमाल पनि नाटबन्दी गनपनतफ सकत गरका थिए । अथमन्त्री शमाल पसा कता हराया भनर खाजिरहका र सिरानीमनि रहका पसा बकिङ पणालीमा ल्याउन आफल काम गन बताएका थिए । उनका या भनाइल त्या बला ठला चचा भएका थिया ।

यस्त, चार वषअघि कागसका महासमिति बठकमा न नता अजननरसिह कसील ५ सय र हजार रुपयाका नाट पतिबन्ध गनपन भनका थिए । उनल मलकमा भष्टाचार बढिरहका अवस्थामा मद्रालाइ कालाधनका माध्यम बन्न नदिन विमद्रीकरण गनपन बताएका थिए । ठला दरका नाट पतिबन्ध लगाउनपन उनीमात्र नभएर पवपधानमन्त्री माधवकमार नपाल, अथमन्त्री रामश्वर खनाललगायत धरल ठला नाटमाथि पतिबन्ध लगाउनपन आवाज उठाउद आएका छन । तर अहिलसम्म कसल पनि हिम्मत गन सकका छन ।

दइवष अघि एक कायक्रममा अथमन्त्री रामश्वर खनालल पनि डिजिटल भक्तानी बढिरहका अवस्थामा एक हजार रुपयाका नाट आवश्यक नरहका बताएका थिए । उनल एक हजार रुपयाका नाट गलत र आपराधिक कायका लागि पयाग गन क्रम बढका भन्द त्यसलाइ पतिबन्ध गनपन बताएका थिए । तर उनल ५०० सयका नाट भन्न बन्द नगनपन बताएका थिए ।

द्द

त्यस्त, कही वषअघि राष्ट बकका पव गभनर दीपन्द्रबहादर क्षत्रील भनका थिए, ‘कन कन भष्टाचारीलाइ पसा बझाउन जादा टिपरमा नाटका बारा लगर खाल्टामा खन्याएर फकिएका छन भन्न मल सनका छ । भष्टाचारका डिगी यति ठला रहछ । यसमा स्वाभाविक रुपमा ५–१० का नाट नभएर ५ सय र हजारक हालान । त्यसकारण भष्टाचारलाइ ठला नाटल सहयाग गरका साबित हन्छ ।’ उनल सरकारल उपयक्त विकल्प दिएर ठला नाटहरूमा पतिबन्ध लगाउन सक सशासनलाइ सहयाग पग्न बताएका थिए ।

समस्या ः

अनापचारिक क्षत्र तथा गामीण अथतन्त्रमा नाटबन्दील ल्याउन सरुवाती झटका तथा त्यसबाट सिजना हन जटिलताल आममानिसमा अथतन्त्रपतिका अविश्वास लामा समयसम्म रहन सक्छ । जसकारण आउन दिनमा सरकारल ल्याउन आथिक नीतिहरू तथा आपचारिक वित्तीय पणालीपति मानिसमा आशका बढन सक्छ ।

नपाल विकासशील मलक भएकाल यहा डिजिटल डिभाइड ठला चनाती बन्द गएका छ । स्माटफानका उपलब्धता, इन्टरनटमा पहच र डिजिटल साक्षरता नभएका समदायका सख्या धर ठला रहका छ । एकाएक भएका नीतिगत हरफरल उनीहरू अझ पछाडि पन सक्छन । सामाजिक–आथिक रूपमा कमजार जनसमह थप सीमान्तकत हन पग्न सम्भावना रहन्छ । यसरी हदा नाटबन्दी आफमा सही वा खराबभन्दा पनि नपालका वतमान अवस्थामा त्यसका सान्दभिकता क कति हन सकिन्छ भन्नबार गम्भिर भएर विचार गनपन हन्छ ।

नपालमा नाटका अवस्था

नपाल राष्ट बक मद्रा व्यवस्थापन विभागका कायकारी निदशक रवती पसाद नपालल असाज १३ मा दिएका जानकारी अनसार ६ खब ५७ अब नाट चलन चल्ती (नाट सकलसन) मा रहका बताएका छन । उनल तीन अब थप माग आएकाल त्या पनि पठाइन छ । जस अनसार अहिल नपालमा ६ खब ६० अब नाट चलन चल्तीमा रहका छ ।

कन्द्रीय बकका अनसार हरक वष ४० दखि ५० अब हाराहारीमा झत्रा नाटहरू नष्ट गरिन्छ र साही अनसारका नया नाट राष्ट बकल पनः छपाउन पक्रिया निरन्तर चलिरहन्छ । कायकारी निदशक नपालका अनसार यसरी नाट छपाइका लागि हरक वष आसतमा करिब साढ २ अब खच हन गरका छ ।

राष्ट बकका अधिकारीहरुका अनसार नपालमा ठला नाट (रु. ५०० र १०००) का आय ४ वष हाराहारी हन गरका छ भन कन आपचारिक अध्ययन नभए पनि साना दरका नाटका आसत आय भन दइदखि साढ २ वष मात्र हन्छ ।

कायकारी निदशक नपालका अनसार ५०० दरका नाट छपाउन पतिनाट आसतमा ६ रुपया ६८ पसा शल्क लाग्न गरका छ भन १ हजार दरका नाटका छपाइ शल्क भन पतिवटा आसतमा ३ रुपया ३७ पसा

घ

लाग्न गरका छ । उनका अनसार ५०० रुपया दरका नाटमा अतिरिक्त सरक्षा विशषताका कारण छपाइ खच बढी लाग्न गरका हा ।

त्यस्त, १० रुपया दरका पतिनाट छपाइमा सबभन्दा कम १ रुपया ४० पसा, ५ रुपया दरका नाटमा एउटाका छपाइ खच आसतमा १ रुपया ६८ पसा खच हन्छ भन २० रुपया दरका नाट छपाइमा पतिनाट १ रुपया ७३ पसा, ५० रुपया दरका नाट छपाइमा २ रुपया ६७ पसा र १०० रुपया दरका नाट छपाइमा २ रुपया ९९ पसा लागत लाग्न गरका छ ।

बकिङ पणालीमा कल ७३ खबभन्दा बढि रुपया भए पनि या सब नाटका रूपमा नभएका राष्ट बकल स्पष्ट पारका छ । यसरी पणालीमा कल निक्षपका ११.९० पतिशत मात्र नाटका रुपमा रहका छ । बाकी ६२ खब ५७ अब रुपया अभातिक रुपमा बकिङ पणालील सरक्षित गरका छन ।

अन्त्यमा,

सरकारल ठला नाट पतिबन्ध लगाउन बाल्ड निणय गनपन हन्छ । अहिल डिजिटल भक्तानी समत बढिरहका अवस्थामा सरकारल यस्ता निणय गन सकमा त्यसल राज्यलाइ सशासनमा डाराउन सहयाग पग्न विज्ञहरूका धारणा रहका छ ।

नाटबन्दीका लागि कन्द्रीय बकका रूपमा रहका नपाल राष्ट बकल विभिन्न क्षत्रमा पवतयारी गनपन हन्छ । आवश्यक मात्रामा नया मद्रा उत्पादन गनपछ, सरक्षित भण्डारण र सहज वितरणका पबन्ध गनपछ । डिजिटल सरचनाका थप सदढीकरण गद माबाइल बकिङका क्षमतामा वद्धि गद डिजिटल भक्तानीबार आम सचतनाका लागि आवश्यक पशिक्षण समत दिनपछ । आपतकालीन क्षत्रका लागि विदशी बकहरूसग समन्वय, विनिमय सीमा निधारण हनपछ । नाटबन्दी सफल बनाउनका लागि राष्ट बकल गम्भीरतापवक पवतयारी गनपन आवश्यकता रहका आथिक क्षत्रका विज्ञहरुका जाड रहका छ । विज्ञहरुका अनसार नाटबन्दी हल्ला गरर गन विषय हाइन । त्यसका लागि ठला राजनीतिक इच्छाशक्ति र गाप्य माद्रिक याजनाहरु आवश्यक पछ । तर नपालमा हल्ला नगरी कही पनि नहदा रहछ ।

धन्यवाद ।

(लखक सिह, राष्टिय पिछडावग ९इद्यऋ० महासघका अध्यक्ष हन । भ्mबष्स् िपबगकबज्ञिण्ज्ञ२नmबष्।िअयm)

द्ध